අනුබුදු මහා මහේන්ද්ර මහ රහතන් වහන්සේ ලංකාවට වැඩම කිරීමෙන් ලක් බුදු සසුන් පිහිටෙව්වු — සිංහල ජාතිය ශ්රේෂ්ඨ සංස්කෘතියකට නංවූ ඓතිහාසිකතම දිනය.
මේ බෞද්ධ ලංකාවක් ඇති කරනු සඳහා මෙයට අවුරුදු දෙදහස් දෙසිය සූ සැත්තෑ වසරකට පෙර, අනුබුද්ධ මහා මහේන්ද්ර මහරහතන් වහන්සේ ප්රමුඛ බෞද්ධ භික්ෂූන් ලංකාවේ උතුරු මැද නිම්නයේ අනුරපුර මිස්සක පවුවට වැඩ වදාළහ. ජම්බුද්වීපයෙන් ලංකාවාසීන්ට අනුකම්පා පිණිස වැඩම කළ ඒ මහරහතන් වහන්සේ කරණකොට ලංකා භූමියේ ඇතිවූ මහා වෙනස — ඒ ම අතිශ්රේෂ්ඨ පොසොන් භාවනාව යි.
සමගිය, ඉවසීම, අහිංසාව ජීවිතයකින් ලැබිය හැකි ශ්රේෂ්ඨ ගුණාංග බවට පත් විය. යුද්ධය, පළිගැනීම පිළිකුලට පත් ව, ධර්මයේ ජයග්රහණය ම ශ්රේෂ්ඨ විජය ග්රහණය බවට පෙරළිණ. සිංහලයා නව යුගයකට පා තැබුවේ බෞද්ධෝදයෙන් පසුව ය.
ධර්මාශෝකයෝ හා විදිසා දේවිය මිහිඳු මාහිමියන්ගේ දෙගුරුහු වූහ. මෞර්ය්ය වංශය ආරම්භ කළ චන්ද්රගුප්ත රජු ගේ මිනිසා, රාජ්ය ලෝභයෙන් සොහොවුරන් සිය දෙනා ම මරා රාජ්ය ලැබූ අශෝකයෝ "චණ්ඩාශෝක" නමින් ජනප්රිය වූහ.
දැනට "ඔරිස්සාව" නමින් හැඳින්වෙන කාලිංග දේශය හා යුද වැදුණු අශෝකයන් ගේ 13 වන ශිලා ලේඛනයේ සඳහන් ය: "එක් ලක්ෂ පනස් දහසක් සිරභාරයට ගත්හ. එක් ලක්ෂයක් මැරුම් කෑවෝ ය."
දරුණු මනුෂ්ය ඝාතනයෙන් බලවත් කම්පනයට පත් අශෝකයෝ, නිග්රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ ගේ ආකල්ප දැක මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහරහතන් ගේ සහාය ලබා බුද්ධ ධර්මය වැළඳ ගත්හ. එතැන් සිට ධර්මාශෝක වූ ඒ රජු:
දස රජ දහමින් රාජ්ය කිරීම · මහජන ශුභසිද්ධිය ප්රථමකොට ගැනීම · "සියළු මිනිස්සු මාගේ දරුවෝ ය" යනු ශිලා ලිපිවල කෙටවීම · ධර්ම මහාමාත්රවරු පත්කිරීම · බලිබිලි, සුරා, සත්ව ඝාතන වැළැක්වීම · ශාසන ශුද්ධිය හා තෘතීය ධර්ම සංගීතිය · නව රට සසුන් පිහිටෙව්වීමට ධර්ම දූතයන් යැවීම
ශාසනයෙහි බන්ධුත්වය ලබාගන්නා ලෙස, ස්වකීය දරු දෙදෙනා — මහිඳු හා සංඝමිත්තා — සසුන් ගත කිරීමට ද ක්රියා කළහ.
සම්බුද්ධ පිරිනිවීමෙන් දෙසිය පන්තිස් වන වර්ෂයේ, පැළලුප් නුවර අශෝකාරාමයේ, දහසක් රහතන් වහන්සේලා සහිතව මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහරහතන් ප්රධාන තෘතීය ධර්ම සංගායනාව නව මාසයකින් නිමවිණ.
ඉන් පසු නව රටවලට ධර්ම දූතයන් යැවිණ:
ලක්දිව දෙවන පෑතිස් නිරිඳුන්ගේ රාජ්ය සමයේ "පොසොන් සැණකෙළිය" නම් උත්සවය විය. සතළිස් දහසක් පිරිවරාගෙන රජ මුව දඩ කෙලිය පිණිස මිස්සක පර්වතයට ගිය රජතුමා, පර්වතයට අධිගෘහිත දේවතාවා රජුට තෙරුන් වහන්සේ දක්වනු සඳහා මුවකු ගේ වේශය ගෙන ම ඇෙදහි. රජතුමා ලුහු බැඳ ගිය විට, මිහිඳු හිමියන් ගේ ශාන්ත රූපය ප්රකටවිය.
"තිස්ස, තිස්ස, මෙහි එන්න" — රාජ නාමයෙන් ම කතා කළ ඒ හඬ අසා පුදුම වූ රජු, ශ්රමණ රූපය දැක, "ඔබ කවරෙක්ද?" විචාළේ ය. එවිට: "මහරජ! ධර්ම රාජයන් ගේ ශ්රාවකයෝ වූ ශ්රමණයෝ, ඔබට ම අනුකම්පා පිණිස ජම්බුද්වීපයෙන් පැමිණියෙමු" — යනු ශ්රී ලංකා ඉතිහාසයේ ශ්රේෂ්ඨ ශ්රී නාදය යි.
රජතුමා ශ්රාවකයකු කිරීමට පෙර, ඔහු ගේ නුවණ පරීක්ෂා කිරීමට මිහිඳු හිමියෝ ප්රකට අඹ ගස් උවමෙන් ප්රශ්න ඇසූහ:
නෑ උවමිනුදු එලෙස ම පරීක්ෂා කොට, රජතුමා නුවණැතියකු බව දන්නා වූ මිහිඳු මාහිමියෝ, චූල්ල හත්ථිපදෝපම සූත්රය දේශනා කළ හ. සතළිස් දහසක් ජනයා තිසරණ පන්සිල් ලද හ.
දෙවන දිනයෙහි රජ ගෙදර දී පේතවත්ථු - විමානවත්ථු - සච්චසංයුත්ත සූත්රවලින් ධර්ම දේශනා කළ හ. අනුලා බිසව ඇතුළු පන්සිය ස්ත්රීහු ධර්මය ශ්රවණය කොට සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ.
තෙවන දිනයෙහි මිහිඳු හිමියන් ගේ නියමය පරිදි, සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ "ධම්මස්සවණ කාලො අයං භදන්තා" යනාදී ගාථාවෙන් මුළු ලක්දිවට ම ඇසෙන සේ ධර්ම ශ්රවණ ඝෝෂා කළ හ. ඒ හඬ භූමාට දෙවියන්ගෙන් ආරම්භ ව බ්රහ්ම ලෝකය දක්වා නැගී, අසංඛ්ය දෙවියෝ රැස් වූහ.
දෙවන පෑතිස් රජතුමා මහා මෙවුනා උයන සංඝයාට පූජා කළ පසු, ථේරවාදයේ බලකොටුව වූ මහාවිහාරය ප්රතිෂ්ඨාපනය ආරම්භ විය. සීමා බන්ධනය අවසානයේ මහ පොළොව කම්පා වූ හ.
අනුබුදු මිහිඳු හිමි ලංකාවට වැඩමීමට පෙර, ලංකාවේ ප්රධාන ආගමික ලබ්ධි:
මහින්දාගමනයෙන් පසු, ක්රමයෙන් ගස් ගල් පූජා කළ, යකුන් ඇදහූ, බමුණු හා ජෛන ලබ්ධි ලක් පොළොවෙන් ඈත් ව ගොස්, සදහම් ගංගාව ලංකාවේ සෑම දිශාවටම ගලා ගියහ.
ලක්දිව ජාතික ශ්රේෂ්ඨ නෂ්ටාවශේෂ හැම දෙයකින් ම ප්රදර්ශිත ය — හෙළ කලාවේ උපත බුදු සමයෙන් ආරම්භ වූ බව.
🏔️ සිංහ - කොටි වාස ගල්ගුහා → ශාන්ත විහාර ලෙන් · 🗿 කළු ගල් → කරුණා - සමාධි බුදු පිළිම · 🌿 වන පෙදෙස් → රමණීය විහාරාරාම · 🏔️ සමනොළ → ලක්ෂ භක්තිමතුන් ගේ පූජා භූමිය
ධර්ම ප්රදීපිකාව, අමාවතුර, බුත්සරණ, සද්ධර්ම රත්නාවලිය, පූජාවලිය, ජාතකපොත, කව්සිළුමිණ — ශ්රේෂ්ඨ සිංහල සාහිත්ය කෘතිද ඇතිවූයේ බුදු සමය නිසා ය.
දුටුගැමුණු, මහ පැරකුම්බා, සිරි සංඝබෝධි, බුද්ධදාස, සීගිරි කාශ්යප, සුරනිමල — ශ්රේෂ්ඨ සිංහල රජවරු, රහතන් හිමිවරු, රාජිනීවරු — ඒ සියලු දෙනා ම මහා මහේන්ද්ර ගේ ශිෂ්ය පරම්පරාව.
"ගුණයෙන් වේව, ධර්මයෙන් වේව, ප්රතාපයෙන් වේව, උච්චස්ථානයකට නැංවූ යම් ම සිංහල මනුෂ්යයෙක් වේ නම් — ඒ භාග්යවන්ත පුරුෂයා, මහා මහේන්ද්ර මහ රහතන් වහන්සේ ගේ සුවිනීත අත වැස්සෙකු වීමට පිනකළ කෙනෙකැ යි කීම නිගරුවක් නො වේ."
මහා භාරත අධිරාජ්යයේ සිංහාසනය, අලුයම ලූ කෙළ පිඩක් ලෙස ඉවත දා, මිහින්තලාවේ ගල්ලෙනක් තුළ මුළු ජීවන යුගයක් ගෙවමින්, සිංහල රටට නො නැසෙන ආලෝකයක් ගෙනදුන් අනුබුදු මිහිඳු මාහිමියන් — ඒ ශ්රේෂ්ඨ ණය, සිංහල ජාතිය හා ලංකා සසුන පවත්නා තාක් ජීවත් ව ඇත.