ලෝකයාට සාර්වභෞම නිදහස උදාවුණු — ධර්ම චක්රය ලොව පළමු වරට පෙරළවූ — මිගදාය ඉසිපතනාරාමයේ ශ්රේෂ්ඨ ඓතිහාසික දිනය.
වෙසක් සඳ ලෝකයාට සම්යක් සම්බුද්ධවරයෙකු සිහිගන්වයි. පොසොන් සඳ අනුබුද්ධවරයෙකු සිහිගන්වයි. ඇසළ සඳ ලෝකයාට සාර්වභෞම නිදහස උදාවූ — ධර්ම චක්ර සූත්ර දේශනාව — සිහිගන්වයි.
දෙසැටක් මිසදිටු නැමැති දැලෙහි පැටලී නානාප්රකාර ක්රමවල ගැලී සිටි ලෝකයාට මධ්යම ප්රතිපදාව නම් වූ උතුම් ජීවන මාර්ගයක් දේශනා කළ — විශාලතම සමාජ විපර්ය්යාසයක්, බුද්ධි විප්ලවයක්, ආගමික උද්යෝගයක්, චින්තන ප්රබෝධයක් ඇති කළ — ඇසළ පුනු පොහෝ දිනය යි.
ක්රි.පූ. සවන සිය වස ලෝකයේ ආගමික ඉතිහාසයේ ප්රබෝධමය යුගයකි. ෂට් ශාස්තෘවරු ලෙස හඳුන්වෙන පූරණකස්සප, මක්ඛලිගෝසාල, නිගණ්ඨනාථපුත්ත, අජිතකෙසකම්බල, සඤ්ජය බෙල්ලට්ඨිපුත්ත, පකුධකච්චායන — ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ශිඛරයට ගිය යුගය.
කිසිකෙනකුට ලෝකය හා සත්ත්ව ලෝකය ගැන නිවැරදි දැකීමක් නොතිබිණ. "ඊශ්වරය සිය දරුවෝ" ශාස්වත දෘෂ්ටිකයෝ ය. "හේතු ප්රත්යයක් නැත" උච්ඡේද දෘෂ්ටිකයෝ ය. නෙක ශ්රමණ ව්රත, ගොව්රත, අජව්රත, ගිනි තැපීම, ජලයේ ගිලීම — ශරීරයට දුක් දීම විමෝක්ෂ ලබා ගැනීමේ ක්රමය ලෙස ව්යාප්ත ව තිබිණ.
"ලෝකයේ ද්රව්ය සන්තතියේ සම්භවය, ව්යාප්තිය, පරිහානිය — ප්රධාන ගැටළුවට, කිසිවකුටත් නිවැරදි පිළිතුරක් නොතිබිණ."
බොධිය ලැබු ව්යාජ අජපාල නුගරුක යට මෙසේ සිතක් පහළ විය: "මා විසින් අවබෝධ කළ ධර්මය ඉතා ගැඹුරු ය. රාගද්වේෂ දෙකින් මඬනා ලද්දන් ට ගෙනා වීමට අසමත් ය." ධර්ම දේශනාවෙහි මන්ද ව සිටිනු දුටු සහම්පතී මහා බ්රහ්ම රාජ ඒ ක්ෂණයේ ම ආරාධනා කළේ ය:
බ්රහ්ම ගරුක ජනයා ගේ හිතෙහි ලා ආරාධනා ලැබ ධර්ම දේශනාවට ද ඉදිරිපත් වූ බුදුරජාණෝ, ප්රථමයෙන් ආළාරකාළාමත්, ඉන් පසු උද්දකරාමපුත්තත්, දෙදෙනා ම ඊට දිනකදී ඊට සතියකදී කලුරිය කළ බව දිව්ය නුවණින් දැන, පස්වග භික්ෂූන් ට ධර්ම දෙසීමට ඉසිපතනාරාමය කරා වැඩියහ.
ගයාවත් බෝධියත් අතරෙහි උපක ආජීවකයා ශාන්ත ව වඩින බුදුරජාණෝ දැක "ඔබ ගේ ඉන්ද්රියයෝ ඉතා ප්රසන්නය. ඔබ කවරකුගේ ධර්මයට රුචි කරන සේක් ද?" ඇසී ය. බුදුරජාණෝ ශ්රේෂ්ඨ ප්රකාශය කළහ:
බුද්ධත්වයෙන් මාස දෙකක් සම්පූර්ණ වූ ඇසළ මස පුන් පොහෝ දා, බරණැස ඉසිපතනාරාමයේ දී, පස්වග භික්ෂූන් ප්රධාන කොට ඇති දස දහසක් සක්වළ දෙව්බඹ ඉදිරියේ ධම්ම චක්ක සූත්රය දේශනා කළ සේකි.
කොණ්ඩඤ්ඤ තවුසාට හා අටළොස් කෝටි දේව බ්රහ්ම ජනයාට චතුස්සත්යාවබෝධය ලැබිණ. "චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලෝකො උදපාදි" — නුවණැස, ඥානය, ප්රඥාව, විද්යාව, ආලෝකය — සියල්ල ම ලෝකයට ලැබිණ. සාධු නාදය මහ පොළොවෙන් නැගී අකනිටා බ්රහ්ම ලෝකය දක්වා ගිය ශ්රේෂ්ඨ ක්ෂණය.
ධම්ම චක්ක සූත්රයේ ප්රධාන කරුණු: අන්ත දෙක, මධ්යම ප්රතිපදාව, චතුරාර්ය සත්ය, ත්රිපරිවෘත්ත, ද්වාදශාකාර.
බෞද්ධ ආර්යයන් — බුදු, පසේ බුදු, මහරහතන් — විසින් අවබෝධ කළ නිසා "අරිය" නම් ය. කිසිකලෙකත් වෙනස් කළ නොහැකි, අසත්ය කළ නොහැකි, එළියෙන් එකතු කිරීමට කිිසිවක් නොමැති නිසා "සත්ය" නම් ය.
සත්ය ඥාන (මෙය දුක්ඛ සත්යය) · කෘත්ය ඥාන (දුක්ඛ සත්යය පිරිසිඳ දත යුතු) · කෘත ඥාන (දුක්ඛ සත්යය පිරිසිඳ දන්නා ලදී) — මේ ත්රිවිධ ඥාන, සිවුසස් දහමෙන් ගුණ කළ විට දොළොස් ආකාරය (ද්වාදශාකාර) නම් ය.
ලොව ප්රථම ධර්ම දේශනය ඇසුණු ශ්රේෂ්ඨ භූමිය — ඉසිපතනාරාමය. දැන් "සාරනාත්" නමින් හැඳිනෙයි. "මිග ජාතකයේ" දී මුවන්ට අභය සැලසූ බෝධිසත්ත්ව මුවා ගේ "සාරංගනාත" (මුවන් ගේ ආරක්ෂකයා) නාමයෙන් ලැබුණු නාමය.
ඍෂිවරු, පසේ බුදුවරු — මේ ශුද්ධ භූමිය කෙරෙහි ශ්රේෂ්ඨ ගෞරවයෙකින් වාසය කළ හ. මිගදාය ලෙස ද හැඳිනෙයි — "ශිෂ්යයෙකු ට අභය" ලබා දීම නිසා.
"බුදුව දැන සව් නේ — තුටුව පල සම වති නේ — ගොසින් ඉසිපත නේ — උතුම් දම්සක් පවත්ව මි නේ"
ධම්ම චක්ක සූත්ර දේශනාවෙන් ආරම්භ වූ බෞද්ධ සංස්කෘතිය — ලොව කිසිදු සංස්කෘතියකින් නොලැබෙන ආකාරයේ සමාජ ප්රබෝධයක් ගෙනාවේ:
"ගෝලයන් සිය කැමැත්තෙන්, පසු ව වෙනස් කළ හැකි ධර්ම මාර්ගයක් ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කර නැත" — රීස් ඩේවිඩ්ස්. ලෝකයේ වෙනස්වීම් අනුව වෙනස් කළ නො හැකි, කාලාන්තරයෙන් නිවැරදි බවට ශිඛර ගිය ශ්රේෂ්ඨ ධර්මය.